5 manieren waarop ik mezelf saboteer (en jij misschien ook)

Ik kook ondertussen.
Stampend loop ik naar beneden. “Kom je nog naar bed?!”

Waarom ben ik zo boos?

Dat vraag ik me af als we weer samen in bed liggen.. Het heeft niet geholpen. Mijn boosheid. Ik voelt me niet beter. Ik voel me gefrustreerd. Het doet pijn. Maar waarom? Zo erg is het toch niet als je man besluit op de bank in slaap te vallen, omdat hij te moe is om naar boven te lopen?

Ik voel me machteloos, want ik kan hem niet optillen. Ik kan het niet veranderen.

De overlevingsstrategie van een kind

Wat doe je wanneer je als kind de situatie niet kunt veranderen?

Stel je bent een baby. Je hebt honger. Je gaat huilen. Je moeder komt meteen en geeft je je fles.

Maar wat als je moeder niet komt? Je kunt moeilijk zelf naar de koelkast lopen.. Je hebt geen besef van tijd. Je weet niet dat moeder vaste tijdstippen heeft waarop ze haar baby voed. Misschien is dat al over een kwartier. Maar vanuit het perspectief van een baby kan het voelen alsof je (afhankelijk zoals je dan bent) achtergelaten bent om te sterven.

Maar zo’n besef zou dodelijk zijn.

Het psychisch afweersysteem

Net zoals ons lichaam een ontzettend mooi ontworpen immuunsysteem heeft, heeft volgens psychologe Alice Miller ons bewustzijn óók een afweersysteem.

Als kind, volledig afhankelijk van je ouders, ben je niet in staat om de waarheid onder ogen te zien. De waarheid dat je niet krijgt wat je nodig hebt (zorg/liefde/steun) of dat volwassenen hun macht over jou misbruiken. Je kunt het simpelweg niet aan.

De enige oplossing is ontkenning. Het is niet gebeurt.

Als je bijvoorbeeld als kind geslagen wordt, denk je “het doet niet zo’n pijn” en “mijn ouders hebben het beste met me voor, het hoort bij een goede opvoeding”. Het zou te veel pijn doen om te beseffen dat je ouders, de mensen die jou zouden moeten beschermen, hun macht en het feit dat ze groter en sterker zijn misbruiken

Die diepe teleurstelling is zo pijnlijk dat het wordt onderdrukt, weggestopt achter een muur. Een muur van illusies.

Hoe dit afweersysteem je saboteert in je volwassen leven

In het begin van dit artikel had ik het over een baby die gaat huilen als het honger heeft. Dat is een normale reactie op de prikkel ‘honger’ voor een baby. Maar een baby die geleerd heeft dat zijn moeder dan toch niet komt, zal niet meer gaan huilen. Dat is een niet-normale reactie.

Zo kan het zijn dat je in je volwassen leven soms niet-normaal reageert op doodgewone prikkels.

Als er een prikkel binnenkomt die lijkt op iets pijnlijks dat je hebt weggestopt achter je afweermuur, dan gaat er een alarm af. In je kindertijd was dit nuttig. Maar nu je volwassen bent en dus niet meer afhankelijk van anderen, zorgt het juist voor problemen.

Je krijgt bijvoorbeeld kritiek

In plaats van er wat van te leren schiet je in de verdediging. Misschien is het de blik, of de toon waarop het gezegd word. Iets achter die muur van afweer wordt getriggerd. Iets dat gevaarlijk was. Iets wat je verdriet en pijn zou doen als je het zou toelaten. Je word angstig en reageert daarom inadequaat.

Als je googelt op ‘omgaan met kritiek’ krijg je tips zoals dat je je moet realiseren dat kritiek niet op jou als persoon slaat maar op je gedrag. Ondanks dat dit helemaal waar is, helpt het niet. Want ik weet dat het niet erg is om kritiek te ontvangen. Toch voelt het naar en schaam ik me op dat moment. Daarom probeer ik kritiek te voorkomen door heel erg mijn best te doen en gun ik het mezelf niet om fouten te maken.

De enige manier om hier definitief van af te komen is door te achterhalen waar die gevoelens van schaamte vandaan komen. Schaamte is namelijk een onderdeel van de illusies van de muur van afweer, “ik deug niet”. Pas als je deze muur hebt afgebroken en de waarheid die daar achter zit hebt verwerkt, zal het ook niet meer nodig zijn om je voor die pijn te beschermen. De schaamte zal zijn functie zijn verloren.

Behalve dat je dan weet dat er niets mis is met jou als persoon, zult je het ook voelen.

De muur van afweer

Als je het gevoel hebt dat het even te snel gaat, geen zorgen, we gaan zo de 5 onderdelen van de muur van afweer bekijken. Probeer bij elk onderdeel te bedenken of je het herkent en of dit misschien een illusie is die jij jezelf voorhoud.

de muur van afweer

Maar eerst, wat houd die muur nou precies tegen?

We all are creatures of need. We are born needing, and the vast majority of us die after a lifetime of struggle with many of our needs unfulfilled. These needs are not excessive — to be fed, kept warm and dry, to grow and develop at our own pace, to be held and caressed, and to be stimulated. … The neurotic process begins when these needs go unmet for any length of time. …until we shut off the pain by shutting off our needs. — Why You Get Sick, How You Get Well | Arthur Janov

Met andere woorden, wanneer onze basisbehoeften voor een bepaalde tijd onvervuld bleven in onze kindertijd, veranderen ze in emotionele pijn. Om die pijn niet te voelen bouwen we een muur van illusies. Illusies waarmee we onszelf beschermen tegen de waarheid dat op het moment dat we liefde / bescherming / steun het hards nodig hadden we het niet hebben gekregen. Je kunt niet anders, want als kind kun je nog niet zelf in je behoeften voorzien.

Maar als volwassene blijf je in die illusies geloven, terwijl dat niet meer nodig is, je hoeft jezelf niet meer te beschermen.

Ingeborg Bosch heeft deze illusies, heel handig, in 5 duidelijke afweren onderverdeeld. Hoe beter je afweermuur is opgebouwd hoe minder ‘last’ je hebt van je emotionele pijn. Het begint bij het fundament, angst.

Eerste afweer: Angst

Wat is angst? Angst is een waarschuwsignaal dat er gevaar dreigt. De illusie is dat je kunt vluchten. Angst is een heel naar gevoel en kan een grote handicap zijn in je leven. Voorbeelden zijn:

  • je mening niet durven uiten / confrontaties niet aangaan
  • onrustig gevoel of moeite met ontspannen
  • bepaalde situaties of plaatsen vermijden (feestjes)
  • bang om verlaten te worden / dat je geliefde dood gaat
  • paniekaanvallen

Meestal weet je wel dat de angst die je voelt ongegrond is, omdat er geen echt gevaar is. Toch kun je je angst op zo’n manier niet wegdenken.

Dat komt omdat de angst die je voelt niets te maken heeft met de situatie in het hier en nu, maar met het verleden. Je heb een bepaalde herinnering aan een nare gebeurtenis, en je projecteert het naar de toekomst dat het weer zou kunnen gebeuren, en daar ben je bang voor.

Met andere woorden, je bent bang voor datgene wat al gebeurt is.

Als je bijvoorbeeld bang bent om in het openbaar te spreken kun je je afvragen waar je precies bang voor bent. Stel dat je bang bent dat niemand het interessant zal vinden en dat je genegeerd zal worden. Als je daar bang voor bent is dit dus al een keer gebeurt. Alleen was het gebeurt op een moment dat het wel levensbedreigend was om geen aandacht te krijgen.

Om te kunnen overleven heb je die waarheid weggestopt. Nu je volwassen bent borrelt die angst af en toe in andere vormen weer op.

Tweede afweer: Minderwaardigheid

Angstig zijn is erg vervelend, maar je minderwaardig voelen ook. Waarom is dit een illusie? Omdat je onbewust jezelf de schuld geeft van je onvervulde behoeften. Ik krijg niet wat ik nodig heb, maar dat ligt aan mij. Voorbeelden zijn:

  • behoefte aan bevestiging en goedkeuring van anderen
  • depressieve klachten (gevoel van leegte en geen zin hebben in het leven)
  • schaamte (het gevoel dat je er niet mag zijn)
  • onzekerheid en weinig zelfvertrouwen
  • jaloezie en afgunst (niet blij zijn voor de ander als diegene iets goeds doet of heeft)

Ook in dit geval weet je bijvoorbeeld wel dat je bepaalde kwaliteiten hebt, maar toch voel je je niet goed genoeg.

Het helpt daarom ook niet, wanneer je last hebt van depressieve gevoelens, als iemand zegt dat er zoveel dingen zijn waar je blij om mag zijn of dat anderen het veel erger hebben. Want dat weet je zelf allang al. Toch ben je verdrietig of voel je je leeg of niet waardevol.

Daarom is cognitieve gedragstherapie op zich niet verkeerd, want je leert ontzettend veel over wat er in je hoofd gebeurd. Het is ook heel mooi als het je lukt om bewust niet mee te gaan in de emotie die bij de gedachten horen die in je opkomen. Maar het zou veel fijner zijn als ze überhaupt niet in je zouden opkomen. Want dit soort gedachten zijn symptomen.

Er is namelijk wel een reden om verdrietig te zijn. Namelijk dat je in het verleden niet hebt gekregen wat je nodig had, bijvoorbeeld het vertrouwen van je ouders dat je zelfstandig kan zijn of de juiste keuzes maakt.

Derde afweer: Valse hoop

Deze afweer voelt een stuk minder uitzichtloos. Er wordt niet aan mijn behoeften voldaan maar daar kan ik iets aan doen. Als ik beter mijn best doe, als ik aardiger ben of als ik alles perfect doe, dan krijg ik wat ik nodig heb. Alleen is het een valse hoop omdat het moment dat je goed genoeg bent nooit komt. Kenmerken van deze illusie zijn:

  • als maar door gaan
  • stress en burn-out klachten
  • perfectionisme / geen fouten durven maken
  • geen nee kunnen zeggen
  • steeds voor anderen willen zorgen

Voor mijzelf is dit natuurlijk een hele belangrijke afweer. Als je deze blogpost van mij gelezen hebt, weet je dat ik het idee ontwikkeld had dat ik de goedkeuring en liefde van mijn moeder moest verdienen door te presteren (goede cijfers halen / iets bereiken met mijn leven).

Maar eigenlijk zit daar de pijnlijke waarheid onder dat ik me niet geliefd voelde als ik gewoon mezelf zou zijn.

Deze afweer en de vorige werken vaak samen. Geen wonder, want de conclusie die je trekt is dat er iets mis is met hoe je van nature bent.

Vierde afweer: Valse macht

In tegenstelling tot de vorige afweer denk je hier dat de schuld bij de ander ligt. Ik krijg pas wat ik nodig heb als de ander verandert. Voorbeelden:

  • de confrontatie opzoeken
  • niemand vertrouwen
  • anderen willen manipuleren
  • jezelf beter voelen dan de ander
  • slachtofferdenken

Je denkt al gauw dat de hele wereld tegen je is, of dat de mensheid niet meer te redden is als je het nieuws van vandaag weer ziet. Op het plaatje zie je dat de bakstenen van valse hoop en valse macht op dezelfde hoogte zitten in de muur van afweer. Het is makkelijk om van de ene afweer in de andere te schieten.

Stel dat iemand een opmerking maakt dat je alleen maar aan jezelf denkt.

Je zou jezelf kunnen gaan verdedigen door te gaan opnoemen wat je allemaal al gedaan hebt voor anderen (valse hoop). Maar het zou ook kunnen dat je de beschuldiging terugkaatst: jij bent zelf een egoïst (valse macht). In beide gevallen sluit je jezelf af voor de pijn die je zou voelen als je niets terug zou zeggen. Blijf wel beseffen dat de pijn die je voelt niet komt omdat je echt een slecht persoon bent (minderwaardigheid) maar omdat je het je doet denken aan de pijn die je weggestopt hebt.

Vijfde afweer: Ontkenning van behoeften

Dit is de meest ideale illusie omdat je dan maar weinig klachten hebt. Ik krijg niet wat ik nodig heb, maar dat is niet erg, want ik hèb niets nodig. Voorbeelden zijn:

  • in je hoofd leven / alles relativeren
  • vlakke emoties
  • je eigen behoeften niet belangrijk vinden
  • conflicten niet uit praten
  • verslavingen (veel eten / drinken / televisie kijken / werken)

Je stopt je gevoelens weg door jezelf te verdoven met allerlei afleidingen. Een heleboel mensen hebben hun muur sterk opgebouwd, tot aan deze laatste illusie, en functioneren daar meestal erg goed door en hebben nergens last van. Ze zijn misschien zelfs erg succesvol in de dingen die ze doen, en voor hen zal het dan ook het meest lastig zijn om te herkennen dat ze leven met een illusie.

Terug naar het begin

Ik lig nog steeds in bed. Joachim, mijn man, slaapt ondertussen weer. Mijn boosheid heeft plaats gemaakt voor verdriet.

Waarom reageerde ik zo overdreven?

Ojee, dat gevoel.. het speelt weer op.. dit lijkt heel erg op het begin van een paniekaanval. Dit gevoel had ik de andere keren ook. Die machteloosheid, de wanhoop. Maar wacht, weet je nog, valse macht? Het is niet de schuld van Joachim dat ik me zo naar voel. Dat is een illusie. Het is iets anders. Iets van vroeger.

Waar lijkt het op?

Hmm.. mijn moeder viel ook vaak in slaap op de bank. Ik zelf trouwens ook. Maar wat vind ik er zo vervelend aan? Het voelt onvolwassen. Onverantwoordelijk.

Ineens denk ik aan de herinnering dat ik in de 3de klas een tijd lang geen boeken had. Omdat we ze niet betaald hadden. Ik schaamde me, dat ik als enige in de klas geen boeken had. En ik was bang dat de leraar er achter zou komen.

Mijn ‘waarheid’

Het schrijven van dit artikel heeft veel losgemaakt.

De theorie hierboven was mij hiervoor niet onbekend en ik heb de afgelopen maanden een heleboel illusies herkent bij mezelf. Maar wat pas nu tot me doordringt tijdens het schrijven van deze blogpost is dat ik ook voor een heel groot gedeelte van mijn leven in de ontkenningsafweer zat.

Weet je waarom ik geen boeken had? Omdat het geen probleem was. Ik zeurde er niet over. Ik dacht dat ik best zonder kon. Net zoals dat ik nooit vroeg om nieuwe kleding of zakgeld. We hadden het niet heel breed dus droeg ik vaak tweedehands kleding die we kregen van anderen. Er zat bijna nooit iets tussen wat me paste laat staan wat ik mooi vond. Toch maakte ik er nooit een probleem van.

Ik stopte wcpapier in mijn schoenen en deed alsof het mijn ‘stijl’ was om gekke combinaties aan te trekken.

Later toen ik getrouwd was en ging winkelen met mijn man wilde ik liever geen kleding passen. Probeerde ik het toch dan durfde ik mezelf niet aan te kijken in de spiegel. Ik was het niet waard om mooie kleding te dragen. Door een opmerking als “nee jo, het staat je super goed” konden mijn emoties escaleren tot een paniekaanval.

Er vallen nu zoveel puzzelstukjes op hun plaats. Kleine dingen zoals het altijd weigeren om iets te drinken als ik ergens op bezoek was. Geen wonder dat er opmerkingen werden gemaakt dat ik zo’n makkelijk kind was. Ik had geen behoeften.

In dat opzicht valt de appel niet ver van de boom trouwens.

Gelukkig ben ik wakkergeschud, daar zal ik mijn burn-out altijd dankbaar voor blijven. Ik had geen energie meer om mijn muur hoog te houden. Dankzij de psychische klachten die toen ontstonden ben ik hulp gaan zoeken, en heb ik die gekregen. 🙂

Steentje voor steentje de afweermuur afbreken

Misschien ben je tijdens het lezen van dit artikel tot de conclusie gekomen dat ook jij in één of meerdere van deze afweren zit. Wat kun je dan doen?

Een kleine stappenplan om je op weg te helpen:

stap 1 – Het gebeurt niet nu

Het belangrijkste is het besef dat niet al je gevoelens met het heden te maken hebben. Vooral als je denkt niets te kunnen doen om aan het gevoel te ontsnappen, kan dit de pijn zijn van een onvervulde kinderbehoefte. De situatie van nu is dan een symbool voor een situatie in het verleden.

  • Probeer je bewust te worden van de situaties waarin je je emoties probeert te vermijden. Na het lezen van dit artikel zul je er waarschijnlijk automatisch aan denken op het moment dat het je overkomt. Wanneer reageer je niet-normaal op een normale situatie?
  • Maak een aantekening van wat er gebeurd om op een later tijdstip te analyseren wat je getriggerd heeft en vanuit welke afweer je hebt gereageerd.

stap 2 – Het was erg

Nu je weet wat je getriggerd heeft kun je misschien ook achterhalen om welke onvervulde behoefte het gaat. In elk geval is het goed om toe te geven dat de pijn die je voelt echt is, je mag er verdrietig om zijn.

  • Let op dat je jezelf niet zielig hoeft te vinden (valse macht). Het was toen erg, maar nu kun je zelf in je behoeften voorzien.

stap 3 – Het is veel maar niet tè

Nu je weet dat je op dit moment niets te vrezen hebt, probeer je open te stellen voor die oude, verdrongen pijn. Hoe voelt het precies?

  • Alles, dus ook elke emotie en gevoel, heeft een begin en een eind. Probeer de pijn van begin tot het eind toe te laten zonder in paniek te raken. Op deze manier kun je het ‘verwerken’. Bijvoorbeeld door je niet te gaan verdedigen als je kritiek krijgt, maar het nare gevoel die dan ontstaat er te laten zijn. De afweermuur verliest zijn functie.
  • Je emoties kunnen zo heftig zijn dat je vervalt in de afweer angst. Je wordt bang dat het je schade toe kan brengen. Maar dit is alleen het geval als je gevoelens iets te maken hebben met een situatie in deze tijd, die je niet kan veranderen en waaraan je niet kan ontsnappen. Bijvoorbeeld als je samen woont met een partner waarbij je je niet helemaal veilig voelt. Dan kun je dit beter niet doen.

Voor mij werkt schrijven erg goed. Heel wat traantjes heb ik ondertussen van de ipad geveegd. Nu ik dit deel met echte mensen, geef ik mijn onbewuste daarmee het signaal dat het oké is, dat de pijn er mag zijn. Praten helpt ook goed. Wat het meest pijn deed toen je jong was, was dat niemand het wist. Het feit dat iemand een getuige kan zijn van jouw gevoelens betekend dat je niet meer alleen bent.

Breek jouw muur af samen met mij

Het afbreken van deze muur is één van de ingrediënten van een goede herstel strategie voor burn-out. Ben je benieuwd wat ik voor je kan betekenen op dat gebied? Ik deel graag vrijblijvend 2 gouden tips met je. 🙂

Vraag een gratis sessie aan!